BAILES TRADICIONAIS. DEBUXOS

Outra serie de debuxos con pilot, bolígrafo bic e lápiz, sobre papel e follas cuadriculadas. Os debuxos en negativo son retoques dixitais. O que cambian os debuxos cando se amorean todos... a imaxe das vellas galerías románticas, con marcos e telas do chan ata o teito, cos máis diversos temas e visións. Un collage ordenado que supera no seu conxunto a suma das súas propostas individuais. Só despois de ver con seriedade cando menos dez obras é posible escreber, debuxar ou mesmo ler. Eso me pasa a min.

VIOLLET-LE-DUC E RUSKIN: A UNIDADE DE ESTILO E A AUTONOMÍA DO MONUMENTO

Normalmente o momento no que nace a Restauración debería ser representado como o propio grupo Laocoonte que extasiaba a Winklemann, no que o vello celebrante barbudo sería a historia do monumento e as súas vicisitudes, a serpe o momento da decisión e os fillos que se axitan a cada un dos lados Ruskin e Viollet-Le-Duc teimando por dúas posturas irreconciliables e totalmente opostas.

As posturas destes dous grandes mestres e intelectuais foron dialécticas e confrontadas na súa época, e que a natureza dos seus argumentos e a súa validez pasaba pola ruína das do contraria.
Mais resulta evidente que, por convivencia no tempo e polos feitos que demostra a historia posterior e a nosa realidade actual, as súas opcións son dedos dunha mesma man, teorías irrenunciables que hoxe o restaurador perante a serpe da decisión é quen de compaxinar.

Viollet-Le-Duc representa a un técnico da nova xeneración, da nova xeneración do século XIX, que decide prescindir da formación académica e aprender directamente das fontes e do traballo práctico. É o construtor dunha obra de magnífico nivel intelectual, o Dicionario Razoado da Arquitectura Francesa, e un técnico confiado plenamente nas súas enormes facultades, no seu enxeño e na súa capacidade de discernimento. Si ben é certo que no seu achegamento á problemática da arquitectura, e mesmo no seu nivel ensaístico ou na pintura, emprega un método de aproximación sucesiva e de coñecemento previo, tamén resulta evidente que ao remate as súas posicións emotivas, próximas á arquitectura nacional francesa, o gótico, e ao propio racionalismo e anti-academicismo co que se forma, tinxen as súas solucións e determinacións. A pesar de todo, a xustificación da superioridade dende o punto de vista técnico e estético dun momento histórico sobre outro marca a liña de fronteira coa modernidade

Deseño da Torre da Poterna de Santo Nazario. Carcassone. Viollet-Le-Duc

Pero a súa posición é, baixo das premisas coas que traballa, coherente. O concepto da forma prístina, da repristinización, da unidade de estilo é froito da reflexión profunda, dun xeito de transmutación, de actor do método. Introducirse na personaxe do autor do edificio, descubrir a súa verdadeira vontade, sacala á luz e, cos coñecementos que se teñen adquirido, coa posición de privilexio que supón observar o monumento dende trescentos anos de distancia, a posibilidade de comprobar noutros edificios, de testar o ensaio e o erro. A postura é de tan coherente e tan pura no ámbito teórico que ten que ser inaplicable na realidade.

Calquera monumento, aínda que careza de moitas das súas partes, pode ser reconstruído pola coherencia e unidade de estilo. Este non é un argumento meramente abstracto. Non hai que esquecer a inmensa erudición de Viollet-Le-Duc, a exhaustiva documentación que durante anos fixo medrar, e unha capacidade e xenio fóra de dúbidas. Aínda que nos seus comezos, xa sentou as bases da necesidade do coñecemento, do estudo, do rigor.

E as súas obras foron en grande medida éxitos de público e obxecto de críticas feroces. Non sempre é factible deducir das partes o todo. E non sempre é necesario, nin aínda adecuado.

Cuestión de carácter ou cuestión de método, o programa de restauración de Viollet-Le-Duc tende a primar unha parte sobre doutra, baseado en xuízos que se consideran obxectivos e xustificados. Nin a obxectividade nin a xerarquía son nunca permanentes, pero si as construcións e as destrucións. Porén, o método de proxecto segue a ser válido, xa que pasa pola implantación paso a paso dos datos procedentes das investigacións e das necesidades. O que pode traducirse en que ás veces, ás mellores intencións só visten bonitos cadáveres.

Foi Ruskin, o seu inseparable antagonista, quen, sobre premisas idénticas, foi quen de desmontar e revirar o criterio de restauración ata o de entón triunfante. Pois a natureza do monumento no seu momento de remate, esa forma prístina, esa cidade de deus, non é algo factible na realidade. Fica no campo das ideas, pode ser unha feliz idea motriz e inspiradora, pero nunca pode converterse na liña argumental do proceso de restauración. Pola contra, John Ruskin defende que a forma ideal do edifico é a que ten exactamente no momento no que está, como reflexo de todos os acontecementos que sobre del se deron.

En todo caso parece preciso que para que chegara o intre, uns cincuenta anos despois, no que a pátina do tempo, a virtude de todas as aportacións históricas, a autenticidade e a reversibilidade, se valorasen, antes tiveron que perderse outras batallas.

Ruina Piranesiana

John Ruskin non era arquitecto, e isto hai que recordalo. Foi un excelente prosista, un magnífico crítico e un pensador brillante. A súa teórica sobre da arquitectura estaba fundamentada fundamentalmente sobre dos seus criterios estéticos e, neste eido, a confluencia con Viollet-Le-Duc era total xa que, ao igual que este, consideraba o gótico como o cumio da expresividade humana, se ben dende as premisas do ardor, a paixón e a emotividade. Ademais, era un artista de mérito na pintura, e os seus fundamentos foron acollidos por unha serie de discípulos que, ao igual que Viollet, paradoxicamente, debuxaban como Rafael debería ter debuxado… Ademais, a proposta de Ruskin da intocabilidade da ruína no momento en que nos chega parte tamén de premisas de superioridade xerárquica: a superioridade do romanticismo e da moralidade, o que é tamén cuestionable. A vida de Ruskin é unha tarefa romántica en si mesma, e a súa proposta radical igual de irrealizable que a francesa.

Deixar que os edificios morran en paz… Supoño que sería difícil camiñar no futuro entre dunha chea de dignos cadáveres arquitectónicos. Aínda que é certo que a ruína produce un paisaxe evocador e nostálxico que se cadra en determinadas é o máis adecuado para a conservación do que ata o día de hoxe chegou, coa muletas que precise.

As dúas posturas expresadas nos seus comezos, expresadas en termos absolutos, iniciais e teóricos, son polémicas e incompatibles. Pola contra, peneiradas por un século de desenvolvemento teórico, de ensaios e probas, de alternativas, de criterios de sustentabilidade e de expectativas de rendibilidade, as dúas situacións poden ser factibles no momento de acometer unha restauración, nun xeito de RESTAURO PRAGMÁTICO, que nace co século XXI, que xa non precisa de máis xustificación, nin de mais teorías, nin de propostas lexislativas, nin de reclamacións gremiais, esixencias profesionais ou presións ambientais, que é sinxelo, claro e sempre distinto, que non parte da aplicación dun método nin ten aspiracións de ser bandeira de nada, que pretende servir a todos e que todos atopen significados nel.


Así que neste punto acaba, onde outros empezan. Quíxose presentar un panorama amplo que amosara unha situación real da Restauración previa ao nacemento teórico que sempre se data no século XIX. A posterior evolución italiana e mundial da teoría, os acordos e cartas intercontinentais do século problemático e febril, son unha cuestión ampla e interesante que non pode resolverse, por cercanía e vixencia, cunha vista xeral como a que se ven de facer.

DEBUXOS ACCIDENTAIS

Até aqui

Arponera

Ardell'o eixo

arbore
arbore da ciencia



ao lonxe

a man

agardando

Por fin puiden escolmar alguns debuxos que estaban gardados de mais. Moitos deles son notas de acontecementos persoais que lembro con detalle, e outros son exercicios intermedios con lapis e computadora. Xa andaba con ganas de metelos. Vounos ir metendo por orde alfab'etica, segundo os nomes que lles puxera aos arquivos ao escanealos. En algunhas ocasions si, pero case que nunca penso nun nome para os debuxos, e mais interesante que o nome apareza co tempo, e mesmo que cambie.

PINTXOS

Debuxos de bolígrafo e pilot feitos no material accesorio do Lizarrán de Catro Camiños na Coruña. Non resultan necesariamente autobiográficos, e tampouco indican preferencias especiais por produtos foráneos... porque a produto foráneo prefiro as gyozas do Shouri qu está ao lado.

DA TRADICIÓN ACADÉMICA Á TUTELA INSTITUCIONAL

CARA A SUPERACIÓN DOS CONCEPTOS

O concepto da Restauración, o que de cotío e familiarmente no ámbito profesional se denomina Restauro, é un concepto contemporáneo, procedente da confluencia por unha banda das ansias enciclopedistas de coñecemento científico da natureza real das causas, e por outra banda, o achegamento a un novo revival do clásico, que se entende coma o único antecedente cultural libre dos pecados do Antigo Réxime agora superado. Polo común é o francés Eugène-Emmanuel Viollet-le-Duc o considerado como o primeiro restaurador en termos equiparables aos actuais, pero, como é obvio, as figuras monumentais de cada época son o resultado da fertilidade do contorno no que se desenvolven.

O século XVIII crea o ambiente adecuado e desenvolve as ferramentas teóricas e prácticas. Comezase a crear un novo coñecemento do mundo, ordenado, sistematizado, completo e universal, alleo ás supersticións, á nobreza de sangue e as tradicións gremiais. Alleo especialmente á relixión, pero consciente da importancia do coñecemento do pasado e da historia. A Historia como disciplina científica.

Aínda que existen Academias coma institucións de promoción anteriores a este período, durante o século XVIII é cando se fundan e xeneralizan por todo o territorio europeo, cunha estratexia común e unha serie de principios asimilables entre de si e moi próximos. As monarquías patroneaban e financiaban as súas actividades, e en contraprestación estas asesoraban e promovían as artes e as ciencias, fixaban formalmente os criterios e marcos teóricos e mesmo exercían tarefas de vixilancia, control e supervisión, e co tempo a ensinanza.

Ao recoller en si toda a política e iniciativa cultural nacional, por medio da Academia exercíase un grande poder e ao tempo creábase unha grande inercia, pouca flexibilidade e mesmo actuacións abusivas e interesadas. As leis e os fundamentos teóricos pasan por elas, a regulación gremial, a dirección das investigacións e a instauración dun gusto oficial.

Pero tamén exercían o traballo de investigación, a súa documentación e rexistro. A Academia Herculanense, fundada polo Borbón Carlos III en 1755, tiña por tarefa o estudo e ilustración das antigüidades de Pompeia e Herculano, de maneira que a intelectualidade e os sabios, pouco dados ao desprazamento físico, puideran evocar con fundamentos a natureza real das veneradas pezas do mundo antigo.

As Academias comezan coa produción dunha normativa que ten por obxecto un patrimonio cultural que, por riba xa do concepto do Clásico, está aínda por definir. Nun Decreto de 1753 establécese:

son estatuas de mármol, bronce u otro metal, rotas o enteras, pavimentos mosaicos, o de otra especie, herramientas, o instrumentos de madera, piedra o suela, monedas, o lápidas y lo que de ellas se diga por escritos, tradiciones, o noticias

Os descubridores estaban na obriga de comunicar o seu achado, e os administradores de constatar o lugar de forma efectiva, liquidar co descubridor a conta do tesouro público e enviala peza á Academia. Aparecen ao tempo máis e máis normas relacionadas coa conservación e propagación das antigüidades e monumentos, as penas pola evasión de pezas de natureza monumental ao estranxeiro.

O patrimonio, a herdanza, a heritage é a expresión do meirande orgullo nacional, en oposición e comparación constante co veciño estranxeiro. Pero na mesma época na que, máis que nunca, esta herdanza está a tomar a conciencia xurídica da súa importancia e transcendencia, tamén comeza a existir, por banalización e abundancia, o produto cultural como souvenir.

Dáse comezo polo tanto á xerarquía, á importancia utilitaria, á regulación en beneficio dun ou doutro propósito. E dunha forma voluminosa e sancionada polas leis: existe un gusto nacional propio e paradigmático, regrado, e obxectos propios do meritorio pasado, e pola contra, existen anécdotas e quincalladas, obxectos superfluos e miserias construtivas que poden e deben ser completamente eliminadas e apartadas.

Gravado romántico da Roma Antiga

Pero a ansia de coñecemento e a vontade do espírito artístico superan estas incipientes limitacións, na busca dun continuo, dunha liña de beleza permanente, do lugar común do produto cultural ao longo da historia. E nesa vista ao universal volve á actualidade o mundo clásico en todas as súas dimensións, nun termo amplo e abstracto.

Aparece deste xeito a figura titánica de Johann Joachim Winkelmann, que dende o baleiro pretende a creación dunha Historia do Arte, do Arte Antigo. Supera a realidade da obra, que tanto lle atraía, para falar de conceptos creativos, de harmonía, o movemento, a expresión… e implicitamente a paixón e os sentimentos, a pesar da súa continua evocación da serenidade e da compracencia. A beleza é un dos meirandes misterios da natureza. E a natureza non entende de nacionalidades, nin de escolas de gusto nin de paradigmas oficiais.

Grupo Laocoonte. Escola de Rodas. Obra redescuberta en 1506, adquirida por Julio II

Despois Winklemann todo cambia de novo, e co novo xeito de mirar, co novo sentido que nos permite ver novas cousas, como diría Hegel, a ollada ao que ten valor, ao que ten que conservarse, a como ten que intervirse, varía diametralmente. Seguen Cánova, Quatremère de Quincy,… evoluciona a linguaxe, a expresión, a forma de comprender.

Este é o panorama que prepara a transición, as ferramentas e os obxectivos, o que da o inicio da disciplina da Restauración.

PRIMEIRAS EXPERIENCIAS ATA O RENACEMENTO

A restauración como disciplina científica ten un curto percorrido histórico, aínda que, como se ven de ver, existen numerosos e amplos exemplos ao longo da historia. Incluso dende unha mesma óptica que a actual, a restauración de bens pertencentes ao patrimonio cultural é unha práctica con miles de anos de antigüidade. Dende a súa compoñente artesanal, é obvio que todo o que pagaba a pena ser conservado debería ser periodicamente restaurado. A conservación de monumentos implica primeiro a constancia no seu mantemento.

Entre dos achados de obxectos precolombinos, existen cuncas e outros recipientes rituais que posúen mostras inequívocas do seu uso e reparacións sucesivas ao longo do tempo de vida útil.

Incensario Tláloc Estilo Colima

No mundo clásico romano, era moi común a realización de copias exactas e reproducións en diferentes materiais e tamaños de esculturas de procedencia helénica, pero non era menos habitual, e así consta na Historia Natural de Plinio, o desprendemento, espolio e nova colocación de murais en domus romanas.

No medievo, o proceso e a industria da creación artística teñen unha compoñente case que exclusivamente artesanal, e unha obriga estrutural pola reciclaxe e a nova utilización. O mundo clásico permanece case que completamente ignorado, e os seus restos non resultan de utilidade para unha sociedade netamente agrícola. Nas cidades, os bos artesáns tecen roupas novas, namentres que os aprendices remendan, … o que tamén se traslada para a pintura. Os manuais de masonería, e a transmisión secreta das receitas construtivas ficaban para os grandes mestres, namentres que o mantemento reproducía de xeito mimético e irreflexivo as solucións xa executadas. Aínda que non é unha cuestión especialmente significativa, este tipo de procesos explica a crenza cotiá no rural de que a obra nova e a tecnoloxía superan ao que se posúe e se repara.

Resulta moi interesante seguir o descubrimento do arte clásico despois da superación dos anos escuros, que empeza a entenderse como unha segunda natureza, o desenvolvemento dos Manuais e Códigos de boa Construción, das Manieras e do esforzo por desenterrar as evidencias do romano. Sen ter consciencia aínda do que é a restauración, comeza co Renacemento a creación da base teórica, a descrición das metodoloxías, a sistematización dos procesos. O produto antigo convertese nunha peza valorada, e como tal se reproduce, en todos os niveis, pero tamén se colecciona. No século XVI mesmo se reconstrúen obras da antigüidade, en función da súa utilidade, como o caso do acueduto de Septimio Severo. Outros edificios clásicos xa foran parcialmente adaptados ás novas necesidades, e outros irremediablemente arrasados.


O fenómeno máis interesante, máis lonxevo e máis repetido é o da refundación, un xeito de rehabilitación no que practicamente só se conservan os cimentos, namentres que o groso do material é empregado como canteira, tanto no propio lugar como na proximidade. A pervivencia das tramas e a reciclaxe do material son fenómenos que en abstracto encaixan perfectamente na definición de Brandi, na que a restauración é o proceso polo que se lle volve a eficiencia a calquera construción que sexa produto da actividade humana.

Imaxe do Teatro Marcelo

Teatro Greco de Taormina. Sicilia

Pero a restauración identitaria, a espiritual, a psicolóxica tamén está presente antes do desenvolvemento teórico da restauración. A recolocación de 13 obeliscos en puntos neurálxicos da Roma que se está a reconstruír no século XVI é tamén a busca pola restauración da grandeza de Roma, por riba mesmo e contra das súas evidencias maiores. Polos mesmos anos, o abade Tomás Fazello de Sciacca (Sicilia) percorría no lombo dunha burra os ermos da costa na busca de paisaxes que debuxar para un manual que estaba a escribir sobre dos antigos sículos, cando deu por atopar as ruínas de Selinunte, comezando a liña de futuro dunha investigación arqueolóxica de case cincocentos anos, na que se dan exemplos interesantes de teorías e prácticas diametralmente opostas.

O Renacemento supón, tamén para o eido da Restauración, unha toma de conciencia da importancia da herdanza do pasado, da súa existencia e da inmensidade das súas dimensións. O crecemento cada vez máis constante e abondoso de achados casuais e asistemáticos crea, por unha banda, un fondo material e tanxible para os argumentos da necesidade de respecto polas construcións do pasado, e por outra banda, alimenta un mercado tamén en crecemento de minorías cultas fascinadas co coleccionismo de obxectos desta procedencia. Ata tal punto que a formación dos artistas, dos canteiros e escultores, abunda na imitación da maniera antica. E como froito apetecible para os acomodados, de seguido aparecerá lexislación, isto é, penas, para os espoliadores e os que destrúen esas evidencias monumentais do pasado.

Será en Italia, como ata finais do século XX, en Roma, ao redor dos Estados Pontificios, onde se encabece na época medieval de xeito pioneiro unha regulamentación, heterodoxa e fragmentaria, pero regulamentación ao fin, sobre a necesidade de protección, coa prohibición efectiva do cotiá uso do material, dos antigos monumentos. A ferramenta máis efectiva foi a da sacralización do monumento a través da súa refundación espiritual, como lugar de oración, santuario miragreiro ou panteón de mártires e eremitas. Estas medidas introducíanse deste xeito a través da propia conciencia, por medio de Bulas e Edictos. Pero os intelectuais da época, como Petrarca, foron os verdadeiros artífices espirituais do sentimento de obriga cara grandezza degli antichi, coa constante presión sobre as elites dirixentes e espirituais.

Esta conciencia da superioridade intelectual dos pensadores do Clásico sobre a barbarie de séculos escuros, soterrados polo pó e as ruínas, é unha construción mental complexa e concienzuda feita polos pensadores, técnicos, arquitectos, artistas e demais intelectuais italianos dos séculos XV e XVI, que traducen os libros latinos, que se basean os seus deseños nas edificacións que aínda seguen en pé, que imitan as composicións e os acabados das súas esculturas, que mesmo fan pasar os seus traballos por marabillas antigas rescatados da terra (Petrarca, Brunelleschi, Rafael, Miguel Angel,..)

Cúpula de Brunelleschi de Santa María das Flores. Florencia

O obxecto da súa protección centrábase, porén, no mundo da antigüidade clásica, e resultaba unha tarefa de iluminados e heroes individuais. Como documento testemuña destas circunstancias, adoita recollerse a carta que lle dirixe Rafael a León X en 1519, sobre do espolio e destrución da cidade de Roma e da necesidade da súa conservación:

O que me produce por unha banda tanto pracer, polo coñecemento de tantas cousas marabillosas que me permite, por outra banda crea en min unha dor grandísima, ao ver o cadáver desta cidade de alma tan nobre, que reinou no mundo todo, tan miserablemente lacerado. É por isto, polo compromiso que todos temos coa nosa patria e os nosos parentes, que me vexo na obriga de empregar todas as miñas pequenas forzas…

Aínda que tamén en España se recollen, nas Leyes de Toro, instrucións para a protección, con regulamentación sobre que pena merecen los que quebrantan los monumentos y desentierran a los muertos. O fenómeno esténdese por toda Europa. Na educación dos nobres e eruditos está obrigada a viaxe e a exploración na busca de vestixios da Antigüidade. Aparecen, disfrazados de Guías de Viaxeiro ou Peregrino, Inventarios e descrición dos fitos de Interés. Os Reis e os Nobres xustifican a súa Grandeza pola Marabilla dos seus monumentos e feitos excepcionais. A obra do Licenciado Molina, Descripción del Reino de Galicia, é ao tempo unha relación pormenorizada e organizada das posesións do reino, unha reportaxe e glosa completa das súas singularidades, compendio de todos os eloxios e fotografía fixa para o goberno do seu propietario, no que se detallan reliquias, paisaxes, produtos, tradicións e nobres figuras, un primeiro e detallo Inventario do Patrimonio Cultural de Galicia, que vai dende o monumento á tradición e o inmaterial.

CONCEPTO DO PATRIMONIO CULTURAL

PRIMEIROS ACHEGAMENTOS

Dende que as comunidades humanas comezaron a construír, ou cando menos un tempo despois, comezaron a manter, conservar e restaurar, e de aló a un pouco, a rehabilitar, demoler e reconstruír. A economía de medios e a optimización dos escasos recursos dispoñíbeis non permitirían outra cousa. Tamén é certo, e resulta evidente, que o progreso, e máis que o progreso, o crecemento e as novas necesidades, fixeron sempre que fora imprescindible renunciar a unha parte do que foi para darlle paso ao que ten que vir. Todas as especies no seu hábitat teñen que comportarse deste xeito para sobrevivir, é unha cuestión de ecoloxía.

Por outra banda, no seu crecemento imparable, as comunidades humanas sempre tiveron a necesidade de manter unha referencia, un fito común, un símbolo. A complexidade dos símbolos e das súas representacións e ritos é un tecido extenso e marabilloso que define de forma singular a cada unha desas comunidades. A cuestión da identidade é unha cuestión de humanidade.

Cando un ídolo familiar, ou un pequeno tesouro pasa dos pais aos fillos, e así por xeracións, ou de mestres a discípulos, ou entre os garantes da ortodoxia e do favor dos deuses, ou mesmo os máis fermosos produtos do roubo e do espolio, cando pasa o tempo fanse vellos, e poden deteriorarse. Nese intre nace a restauración: o valor implícito do ben debe manterse, debe permanecer no tempo mentres o seu significado se conserve, e ademais debe conservarse, de seguro, mantendo o rito apropiado. Ao longo do tempo varía o obxecto de predilección e os xeitos para a súa conservación, pero a intervención de hoxe sobre un ben integrante do Patrimonio Cultural é a mesma cousa. Sigfried Giedion defende que, de forma permanente no tempo, permanecen os símbolos e varían os seus significados. Tamén este é unha visión aplicable á teoría da Restauración actual. E tamén, como nos casos anteriores, é un feito permanente.

Enténdese polo tanto que dende os primeiros artefactos, a conservación e a restauración existen, existen os bens de valor cultural e mesmo, de seguro, dende os primeiros trazos nas pedras, ou na propia pele, existe un criterio, mellor que outro, para facer as cousas. E aínda que na práctica actual dunha disciplina científica da restauración sexa difícil recoñecer lugares comúns cos ancestrais ritos tribais, de seguro que a vontade de reafirmación, a busca da propia identidade é a mesma.

Pinturas corporais rituais, empregando instrumental auxiliar contemporáneo

Se ben semella claro que a restauración é un proceso permanente na historia da creación humana, o obxecto restaurado, ou mesmo o obxectivo final da restauración, marcan a súa evolución e progreso, en acordo coa evolución da complexidade da sociedade que a promove. Paradoxicamente, non é factible seguir unha lectura de progreso permanente, dun continuo desenvolvemento espiritual. É certo que a problemática é meirande en termos cuantitativos, e que a superación de determinados ámbitos de magnitude supoñen en ocasións a configuración dunha masa crítica coa que o problema varía tamén nas súas premisas.

As condicións que impoñen sobre a protección e conservación do patrimonio cultural a presión do mercado económico do solo en detrimento dos bens, ou a transcendencia, se cadra hipertrofiada, na opinión pública dos xuízos de valor feitos por diletantes e afeccionados, en ocasións mesmo realizadas de xeito inocente, son termos absolutos que só poden ter efectividade a través dos mass media e dunha masa bruta social sometida á inercia que provocan milleiros de consumidores potenciais.

Neste eido, a situación non semella máis elevada, superior ou evolucionada hoxe en día que no pasado, e non parece que o aggiornamento romano do Papa Sixto V no século XVI sexa inferior en espírito, ambición e nobreza que o esforzo en conseguir declaracións universais ou mundiais para monumentos cun fin utilitario e de autopromoción, en detrimento mesmo da súa protección e coñecemento. Sixto V, se ben non será un exemplo de respecto na lectura da importancia e relevancia da ruína clásica, si foi quen de ler unha liña de beleza universal, e, no momento en que as vantaxes dunha situación de poder permitían practicamente a toma de calquera decisión, como Haussman trescentos anos despois en París, como San Petersburgo, ou Ferrol, ou Barcelona, por riba do grande racionalismo, e pragmatismo, mesmo necesidade política, destas operacións, está o traballo perfeccionista, a creación da obra de arte por riba de todo.

Obelisco da Piazza del Popolo colocado por Domenico Fontana para Sixto V. O deseño da praza é moi posterior

Este xeito de fagocitación espiritual que se produce dos símbolos, por riba mesmo da súa beleza intrínseca, do universal da súa proposta artística, é máis intemporal que a arte mesma. Do mesmo xeito que no seu día Ramsés II fixo medrar da terra a súa aspiración de chegar ao ceo en Heliópolis, como despois o que había de ser emperador romano, Augusto, confiando na maxia do mesmo rito transporta un obxecto imposible coma un trofeo grotesco á espiña do Circo Máximo, Sixto V marca os centros neurálxicos da súa construción, unha armadura de ouro co peso de toda a historia coñecida. Mesmo contemporaneamente, o propio Mussolini, á sombra dun vello imperio que cría estar comezando a reconstruír, transporta un novo obelisco de Axum (Etiopía) ás proximidades do Circo Máximo, operación vergoñenta que tardou máis de 70 anos en ser refeita, nunha data tan escandalosamente próxima como en 2005, e só despois de ficar no chan feita anacos.

O obelisco de Axum nas proximidades do Circo Máximo, ao fondo

A interpretación do que pode ser considerado restauración dende a óptica actual, ou o que pode ser un ben de valor cultural, pode non corresponder academicamente punto por punto cos feitos do pasado. Se cadra é un proceso de ida e volta. O camiño que leva do espiritual ao material, que se repite en virtude das circunstancias económicas e sociais.

Para o xestor e o administrador do pasado, o valor cultural asimílase de forma consciente co ritual e co místico, xa que é o que permite manter o estatus quo. A cuestión da identidade que permanece incluso no punto primeiro do primeiro artigo da Lei do Patrimonio Cultural de Galicia. Por outra banda, a reciclaxe material que unhas culturas impoñen sobre os restos das sociedades vencidas, mesmo do propio pasado vencido, si parece unha practica abandonada … se obviamos que construír unha catedral sobre unha mesquita construída sobre dos restos dun templo prerrománico erixido cos restos de elementos construtivos romanos pode ser considerado un xeito de rehabilitación extrema, da que non estamos ás veces tan lonxanos.

Vista de conxunto da Mezquita de Córdoba

Castelo de Peñafiel (Valladolid) convertido en Museo Provincial do Viño

CaixaForum en Madrid

Queda, por outra banda, o proceso pequeno, o de curto alcance histórico, o que non forma parte das haxiografías e das epopeas. Tamén é habitual a doutrinal pola que o grande cambio social que se produce no eido da restauración é cando se pasa da valoración dos fitos á valoración do tecido ambiental, da casa popular, da construción.

Aceptase que regulamentariamente se introducen estes conceptos coa Declaración de Amsterdam ou a Carta Europea do Patrimonio Arquitectónico de 1975, ou un pouco antes na Carta de venecia de 1964, ou se cadra na primeira Carta de Atenas, a do Restauro ou a do CIAM, ou non antes de Camillo Sitte e das súas fórmulas para a Construción de cidades segundo criterios artísticos, que xa era un best-seller a remates do século XIX… Bruno Zevi cita a Leonardo Da Vinci, que xa avanzara este pensamento:

Nas indagacións sobre a arquitectura “menor” descubríronse, certamente, cabanas de pastores, celeiros, refuxios de montaña e demais, que teñen efectiva validez artística; nestes casos case non hai problema de método, trátase de lexitimalos na historia arquitectónica ampliando o seu radio de acción e lembrando a admirable observación de Leonardo: “as estancias, ou en verdade as vivendas pequenas, están cheas de enxeño, non así as grandes...”


E mirando máis para atrás, na busca da orixe, se cadra tamén Hipódamo de Mileto era da opinión de que unha cidade non se constrúe ao redor dunha acrópole, ou da semente dun acontecemento divino ou místico, senón da masa viva de rúas eficientes e casas suficientes, e que na sabedoría do que sabe ver a chuvia na raia do solpor está a razón para a mellor localización. Non hai outra explicación que sirva eficientemente á xustificación de que unha cidade se reconstrúa unha e outra vez por máis de tres mil anos no mesmo lugar.

Esquemas das sucesivas implantacións da cidade de Troia

Todos estes procesos, que somos quen de seguir ao longo de toda a historia e en todas as súas formas, alcances, técnicas e mesmo obxectivos, achéganos cara a idea de que a Restauración dos bens culturais e un proceso coa mesma lonxevidade que a propia creación. A restauración, por riba dos criterios eficientes e económicos, sempre terá unha importante parte sentimental. E a compresión de que en cada artefacto, en cada construción ou creación artística existe unha parte da humanidade, do que foi no pasado e o que quixo ser para o futuro. E a restauración é a coroa de loureiro que ennobrece de entre todas as cousas aquelas máis fermosas, máis puras e mellores. Ou as máis útiles.

POEMA DA ORIXE DO UNIVERSO

RETARATOS 2002 (II)

Remexendo nos papeis apareceron algún máis dos retratos que fixera polo 2002, cando estaba a rematar o meu desterro en calzoncillos na miña habitación, proceso de purificación de case un ano e medio que acabou co meu corpo e a miña cabeza no chollo que agora me mantén. O que é a vida, lembro cada un dos trazos que debuxei, pero apenas nada do que me metía na cabeza neses días. Son debuxos feitos con pilot e con Stabilo fino 0.4 de cor, en papel de cor. Atopei dous que son diferentes e que teñen a súa historia: o de cor en papel normal reciclado (por min, en A-4 que usaba para repetir palabras), está feito con lápices faber castell e bolígrafo, é o dobre autorretrato é pilot en cartulina. Estes tiñan un poema detrás, cousas miñas...

Todo o que fixemos nalgun momento nalgures queda para sempre en nós, eso é evidente, pero o que máis me surprende é que xa estaba antes en nós, antes de que saíra, coma o ovo na galiña... esa é a marabilla da creación, creo.

Autorretratos 2002. Lupe e Juan

THE MORNING BENDERS

En ocasións e só ao lonxe e de forma neboenta, pouco clara, un escoita un sonido fermoso, paseniño e quedo, que resulta familiar, como si estivera a lembrar unha canción da infancia.

Nestas ocasións fai un memoria para lembrar as palabras e os feitos, pero iso ten pouca importancia, ou menos importancia, porque a emoción e o que de verdade nos conmove está máis aló.

Creo na presenza de valores eternos e infinitos, que resultan simples e toscos pola súa evidencia, pero que son certos. Se cadra porque son instintivos, ou animais. Se cadra porque son a presenza divina dunha entidade superior no noso interior. Esa luz na fiestra que nunca se apaga.

Cando escoitei de vez primeira a estes the morning benders, que podería traducirse ao meu entender como uns esmorgueiros madrugadores, non levei sorpresa, nin satisfacción, nin ganas de choutar ou cousas desas. E pola contra si unha grande e sostida sensación de lirismo, de liñas esveltas e ben trazadas, de finura.

O grupo parte dunha presenza física predeterminada para o cariño e a condescendencia, pola súa xuventude, pulcritude e corrección. Son rapaces novos da zona de San Francisco, á sombra da Universidade de Berkeley, de flores na man e amor libre. Nos coros do seu Excuses, que é o avance do disco que se vai publicar para o mes que ven, poderían cantar Paul McCartney e Joni Mitchell.

Por outra banda foron escollidos co seu primeiro disco, do ano 2008, Talking Trough Thin Cans, o mellor grupo indie do ano pola plataforma iTunes. Supoño que a etiqueta de indie é significativa e honrosa, pero cadrarían mellor coma músicos elegantes, laboriosos, perfeccionistas e sensitivos.

Teñen esta páxina web e unha ampla estratexa de difusión en múltiples plataformas... das que non precisan de apoio de multinacional, polo de agora.

O seu disco próximo, Big Echo, contén xa dosu avances que resultan agradables, e velaí os están, que o eco sexa grande:

DESCRICIÓN DUNHA FLOR BRANCA NA ERVA

Non teño tempo para avaliar todos os datos que entran na miña cabeza. A miña imaxinación está centrada só nos pequenos detalles cotiás que son na meirande parte precisos para a miña supervivencia.

Son quen de explicar mellor os meus sentimentos que o meu contorno, ou que o tempo. Comprendo vagamente os conceptos de lugar e de distancia, o percorrido temporal e as viaxes da luz coma onda e coma materia. Pero todo iso non abonda, porque o que quero explicar é como son as flores que arrinco da terra.

Quero deixar a testemuña exacta de cal era a súa realidade antes de min, de tal forma que cando fale delas poida formarse na imaxinación dos outros esta fermosa estampa que eu vexo con tanta claridade.

Todo iso non ten moita importancia en aparencia, pero resulta moi atractivo ser escoitado pola xente que evoca con paciencia.

A friaxe e os esbirros son un explícito decorado que por outra banda confunden o quero dicir. Pero me confunden mais aínda as cousas que non son quen de detectar de modo inconsciente, porque entran todas ao tempo, sons e sensacións dunha xeira enteira que me pasa, sen eu ser dela.

Lembrar un día enteiro con toda a precisión necesaria como para non trabucarme pode levarme moito máis dun día. Si entrara nese bucle non daría saído nunca. E non ten tanta importancia.

Cales son as cousas necesarias e cales son as prescindibles? Esta pregunta ten moita utilidade para os comerciantes, para os fuxidos e para os filósofos, por razóns diferentes. Para min en primeiro lugar abondaría con avaliar a miña necesidade máis inmediata, e como case que todas as cousas,... non teño que pensar para activar os pulmóns en cada respiración, agás cando penso que o teño que pensar.

Por moito chollo que dea, arrincar a flor da terra pode salvar unha colleita. Para o labrego que arrinca de cada pedra o bafo da vida, é mellor o esforzo proveitoso que o mal fermoso.

Para min, que o intre é todo, e que canto máis intenso máis profundo se marca na memoria, a flor branca na erva é como a sombra do ar, unha entelequia absurda pero necesaria... porque nin todas as necesidades son lóxicas nin todas as verdades coherentes.

FLORENCE+THE MACHINE

Supoño que eu pouco podo dicer desta muller que outros antes durante estes meses non teñan dito. Tanto por falta de referencias culturais como de capacidade lingüistica no eido disciplinar da música. Pero mirade a súa páxina de myspace, con máis de tres millóns e medio de visitas.

O que teño claro e que florence + the machine traballan diretamente coas vísceras, e non é referencia ao título do seu disco de debut, este lungs (pulmóns) que mantén o ritmo dun historia ou cantar de cego fantástica, chea de poesía, de arranxo glamouroso e de verdadeira creación. Ten maneiras, ten afeccións, os cortes sampleados e as bases rítmicas son cotiás e xeitosas.

E por riba todo o conxunto é novidoso, alleo a tendencias, firme aposta e sinatura persoal. É a voz de Florence Welch e o seu relatorio violento de días noxentos, golpes e contragolpes, dentes rotos, raparigas choscas e violencia como recurso artístico. Comentaba recentemente Tarantino que a violencia é a mellor fonte da expresividade visual, sangue e golpes. As letras e a voz de Florence conteñen concentrada desesperación e victorias logradas con sangue e golpes, e cada tema é unha poesía.

A nena que aínda non ten 25 anos canta coa voz que había ter a nai de Billie Hollyday ou Etta James. Penso que é o novo heavie, de historias maduras, de presenza coidada, de traballo minucioso. Un barroco intelixente e belixerante, un Borromini atormentado. Disque leva apenas 3 anos de carreira, pero semella que hai moito nela. Acontece que o panorama británico, que a ten alimentada copiosamente e abusivamente promocionada, adoita devorar ás presas aos seus fillos. Teño a impresión que nesa voz hai dez discos máis e temas que virán.

Cando miro a súa imaxe actual vexo á Ofelia de John Everett Millais, antes de deitarse na auga morta pola tolemia da vida, das relacións persoais, suicidio polo asasinato... cando a rabia encheu o seu corpo , como en Rabbit Heart (Raise it Up)

Este é un video da súa páxina, que podedes seguir

http://link.brightcove.com/services/player/bcpid53132883001?bclid=53153580001&bctid=23588481001

Como canta ela, un bico cun puño é millor que ningún bico

VIAXE A LISBOA 2009 (III)

Chiado e Alfama...

O Hotel do Chiado está moi ben situado, é moi cómodo, limpo. Nas habitacións a decoración é sinxela e tamén nos corredores. A peza é moi ampla e ten moito servizo, e as vistas son de espectáculo. Aínda así ao meternos esta noite dame a impresión que algo lle falta: unha entrada, nos corredores, na decoración... Algo así como si lle faltara o toque de excelencia. Todos os traballadores son rapaces moi novos e ás veces da a impresión de que andan un tanto ao seu.

En fin, cada un ten as súas limitacións e as súas carencias. Algúns temos ademais fallas das que nos costa tomar a corda. Por outra banda, sempre, eu penso así, sempre hai que procurar a execelencia, coma parte do proceso e xa dende o primeiro. En todo hai formas de excelencia, dentro dos nosos límites. O produto final ten que ser interesante e atrativo, pero non como obxectivo, senon como parte constitutiva do seu proceso creativo... A ver a cafetería.

O sol entra ao mencer diretamente por riba do Castelo, aliñado coas rúas da Baixa, por unha fiestra de 3 metros de alto, que é o mellor dos cuadros da habitación.

Unha cousa máis do Bárrio Alto: penso que pode ser moi axeitada a aposta polo visual e estético dende o punto de vista comercial. Tiña pensado si este ambiente é propicio para a creación, pero acho que non especialmente. Case todo o produto que vin é produto internacional. Mais este tipo de posicionamento é xa de por si unha actitude atrativa e interesante, acode á curiosidade e ao hedonismo. Desto é dificil aburrirse e sempre se repite. E pretender que os visitantes volten entendo que é sempre unha boa aspiración. Dende logo o panorama de que en Lisboa hai xenio e que se está a crear si é quen de xerar momentos mais propicios e condicións favorables para o artista e para o seu comerciante. Non son da opinión de que o artista crea da fame...

A planta alta do hotel é unha delicia. As suites prolónganse cara a cidade coa súa terraciña... e logo a sala de almorzos e a cafetería enmarcan un ambiente espectacular co oco á toda a altura que entra ademáis no espazo organizando unha proa de barco sobre a Baixa. E un na súa mesiña, ou medio soterrado nos coxíns de fío oriental, navega despreocupado... como sempre pensou que navegarían os rentistas ociosos nos seus veleiros.

E canto sol! ata dentro mesmo pele. Un lugar perfecto deseñado á semellanza da natureza, coma a sombra dunha árbore centenaria no cumio dun outeiriño pequeno: para botar o día á ler, mirando para o redor de cando en cando e só de esguello, en reposta a unha lufada de vento morno, a unha caricia de luz sobre o pescozo e os ombreiros, ou a un sutil e paseniño paso dunha abella.

http://www.hoteldochiado.com/es/photogallery.html

Para pasear o domingo no Chiado encargamos un bo sol e un ambiente tranquilo, e aforramos uns cartiños coa visita gratuita ao Museu do Chiado, un espazo industrial (un antigo convento urban e que ademais de centro de produción pasou por ser un dos primeiros museos de arte contemporánea) rehabilitado con xenio, con moita variedade de circulacións. Un magnífico edificio de ostentosas estruturas de fábrica que ao pouco pasaría dunha panadería, ou do taller dun ferreiro, e así, asemade, cheo de dignidade e orgullo. Bótase en falla información sobre a orixe e evolución da casa, para os que non somos moi agudos ao interpretar a cantidade de cicatrices na súa cara nin as pegadas do que pasou na area do seu piso.

O que ten o museo, por riba do que é e de como se conta agora, son coleccións interesantes de pintura e escultura, que ao tempo son caracter e retrato de Lisboa, retratos de preto, íntimos, familiares. Ao primeiro xulgaramos que a exposición non era espectacular (se cadra máis aínda, prescindible) pero ao tempo que foi ficando na memoria, decateime de que é moi coherente, precisa e xeitosa, as pezas entretidas e agradabeis e a biblioteca modesta pero cumprida. E que está, sen dúbida, por riba incluso que o bo aproveitamento do edificio...

Sempre teño no interior un sentimento profundo de ledicia cando me contradigo a min mesmo. Esto é a interpretación literal do meu ánimo: satisfacción ao descubrir, co exercicio do pensamento, que aquelo que tiña por seguro, ou do que tiña unha opinión, o tempo e o traballo seguido de pensar e dar voltas, me leva, como follas secas no vento, a pinchicarneiros no ar, para diante e para atrás e de abaixo para arriba aos topetazos, ata outra opinión. Case sempre, ademais, ocurre máis dunha vez. Doume conta de que nunca poderei escribir unha Ética nicomaquea, ... ou se cadra sí, pero nunca sería a última.

Apuntamos da colección os nomes de Nikias Skapinakis, Jorge Vieira e especialmente o de Almada Negreiros e as súas preparacións para os frescos para as Gares Marítimas de Alcántara e da Rocha do Conde de Óbidos. Estas obras están datadas nos anos 40 e 50, pero siguen nun período longo. É un museu de orgullo. Orgullo portugués, ou máis aínda lisboeta... claro, é un museu de barrio, e non todos os barrios teñen un museu de seu.

Quintais de Lisboa. Nikias Skapinakis 1956

Gare Marítima da Rocha do Conde de Óbidos. José de Almada Negreiros 1946

Dúas cabeças. Jorge Vieira 1948

http://www.museudochiado-ipmuseus.pt/en/news

VIAXE A LISBOA 2009 (II)

Un paseo arriba e abaixo...

O hotel ocupa as prantas altas dos Armazéns do Chiado, que cando estiveramos da outra volta viña de inaugurarse, cando menos as tendas; pero lembro de mirar dende o elevador de Santa Justa e ver terrazas verdes sobre o edificio... Dende a terraza da habitación tense unha boa vista, pero dende a esplanada da cafetería a estampa da Baixa resulta espantosa, e logo arriba dela o monte e o Castelo de Sâo Jorge, nunha composición clásica, unha metáfora do mundo humano abaixo e o mundo celestial por riba, divididos simplemente pola liña do horizonte.

Por todo moita xente e o movemento en fervenza de lotes de turistas e máis aínda de lisboetas. As cidades grandes e as cidades coma esta, e tamén as cidades pequenas,... case todos os lugares, son máis dun mundo igual que de ningún país. Claro, sobre todo aquí, pero tamén en menor medida nos lugares máis apartados. En Salta ou Jujui e en Nova Caledonia do Sur coñecen a Cristiano Ronaldo, e tamén Coca-Cola. Isto tampouco é que sexa un grande descubrimento, pero cada un que viaxa busca isto e o outro para situarse. Para min Lisboa píntase de rasgos exóticos e peiteados modernitos, tendas fashion e moita enerxía. A fortuna desta cidade é poder camiñar sen ter que buscar nada en concreto. Subimos bordenado o Bárrio Alto pola rúa Misericórdia cara o Miradouro de Alcántara, no que unha fonte grande de auga filtra no ar a luz con rítmicos escintilos. Unha grande dinámica.

Os quiosques da esplanada son sinaturas de xenio e luxo dos primeiros anos do século XX, deseños que por ser certos non morren. É a Esplanada do Príncipe Real. Non podemos entrar agora ao Reservatorio, que promete un espazo de alturas de vertixe e máquinas mortas envoltas nas luces palpebrexantes que atravesan a auga. En todo caso, si compensa a camiñada para disfrutar do sombra espesa do texo, espectacular, figura sobrenatural do pesado sobre o lixeiro, a pérgola exhausta de varas e postes efémeros que sosteñen o peso infinito da natureza, toda en follas e polas. Na curva das mesas do quiosque da esplanada compartimos bebida coas pombas e unha lixeira bafa de ar fresca. A luz de novo escintila entre as follas das árbores, coma sempre ten que pasar nos lugares agradabeis pensados para o lecer.

No camiño entre o Miradouro de Alcántara e o Príncipe Real, a cidade estase a inventar na liña maestra do que quere ser. E faino con convicción e traballo duro. As fachadas pintadas de cores, saturadas con actividade creativa que se amosa e que convida a pasar, ou cando menos queren que se mire para elas. Para un que ven do camiñar paseniño e das miraxes introspectivas, os exhibicionismos coma estes e os andares farrucos póñenme respecto. Cada un é de onde quere ser, e por iso pode disimularse o xeito de falar e mesmo as formas de moverse, mesmo as máis ancestrais. Non todos poden pero algúns si que o fan. Aqui no Bárrio Alto saben ben de onde queren ser e como é que son, e están a construír dun xeito voraz e vertixenoso, e tamén aberto e libre, a súa realidade e a casa para ela, por riba de todo o demáis, do que outros pensan e tamén do que en realidade hai. Semella esa a enerxía dos que xa non teñen nada que perder, ou dos que saben o que é perdelo todo.

No Príncipe Real as mesas marcadas con tiza verde completan o círculo dun alto magnolio, de follas grosas e case que amarelas.

Dende Príncipe Real para a Praça da Alegría na procura da entrada do Botánico. Cando menos es porta está fechada (está sempre pechada). Mais nesta baixada un mergúllase literalmente en bafadas e vapores de cociñas exóticas, nas que ficar pode supor vencer melindres e atavismos. De seguido á volta polo Rossío e subimos de novo para o Chiado. Botamos un anaco na Praça Luis de Camôes, a mirar para a xente sentada e para a xente que pasa:

• Un músico branco fraquiño coma un pau, con roupas africanas, revólvese no ar e no chan xunto cun músico negro vellouco con gorra de troba cubana, entre medios dunha çitar pesada e un xilófono de madeira. Máis que xuntos están enfrentados como dúas cabras de grandes cornos, tentando o ar, rifando polo sitio.


• Unha parella e máis outra rapariga tragan dunha mesma cervexa de litro nos chanzos pegañentos do pedestal da escultura, rindo para fóra e para a xente do quiosque.


• Unha mociña en camiseta mira para o noso banco porque no seu, seica, o ordenador portátil que leva no colo non engancha ben na wifi.


• Unha vespa negra vella de dous asentos, e unha vermella máis grande que ningunha outra que vira antes, e agardan deitadas e mansiñas á saída do metro.


• De costas tranvías turísticos vermellos e amarelos que son a base rítmica do repertorio sonoro do Chiado.

Ao chegar a hora, subimos por unha e outra rúa do Bárrio Alto, cheas de negocios moi ben postiños. Locais pequenos, modernos, orixinais, con obxectos moi apetecibles para xente nova: zapatillas, camisetas,... roupa en xeral e moita pose, decoración e iniciativa. Negocios que superan a miña capacidade de comprensión, pero que se por existir xa tiñan que ter o dereito á subsidiación administrativa, pois son paradas atractivas que conforman un xeito de Disney World de altas aspiracións, e un óptimo concepto de si mesma. Ao seguir subindo, as tendiñas conviven cun lote de restaurantes típicos (estes de tipismo previo, algo que xa ven de antes) e locais pechados que son a ameaza dos festexeiros de día completo. Para ser xustos, en todo caso, de todos os "parques de enredo" que poida coñecer, este destaca polo seu esforzo de autenticidade, variedade, proposta, implicación, deseño e marca singular de tradición con aspiracións de universalidade. Un xogo para o que paga a pena sacar as fichas. E parece que os empregados son honrados e cren no sistema.